تحلیل نقش عوامل پیشرو و موانعِ شکلگیری سازمان منطقهای خلیج فارس

نویسندگان

• زهرا نسیمی . سید هادی زرقانی . امید علی خوارزمی. حسین ربیعی

1 زهرا نسیمی- دانشجوی دکتری جغرافیای سیاسی، گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی،دانشگاه فردوسی مشهد، ایران، مشهد

2 دانشیار جغرافیای سیاسی، گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، ایران، مشهد

3 استادیار برنامهریزی شهری، گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی،دانشگاه فردوسی مشهد، ایران، مشهد

4 دانشیار گروه جغرافیای سیاسی، دانشگاه خوارزمی، ایران، تهران

فصلنامه بين المللي ژئوپليتيك .(مقالات آماده انتشار)

چکیده

منطقۀ ژئوپلیتیک خلیج فارس با وجود زمینههای مشترک متعدد،تاکنون در فرایند منطقهگرایی موفق عمل نکرده است. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی، به دنبال بررسی و ارزیابی مهمترین عوامل پیشرو و موانع شکلگیری سازمان منطقهای خلیج فارس است. در بخش مطالعه کتابخانهای، مهمترین عوامل و زمینههای همگرایی و واگرایی گردآوری و سپس با استفاده از روش «کدگذاری و مقولهبندی» غربال شد و در نهایت در قالب عوامل پیشران و بازدارنده و در پنج بُعد اقتصادی، سیاسی، دفاعی- امنیتی، سرزمینی و فرهنگی- اجتماعی طبقهبندی شد. در مرحلۀ بعد پرسشنامهای تنظیم و با ترجمه به زبان عربی و انگلیسی در اختیار صاحبنظران همه کشورهای منطقه قرار گرفت. جهت ارزیابی وزن و اهمیت عوامل پیشران و بازدارنده در تشکیل سازمان منطقهای خلیج فارس، از روش معادلات ساختاری PLS استفاده شد. یافتههای پژوهش نشان میدهد، در عوامل پیشران، بُعد دفاعی- امنیتی و فرهنگی- اجتماعی بیشترین تأثیر و بُعد سیاسی کمترین تأثیر و در بین عوامل بازدارنده، بُعد سرزمینی و بُعد فرهنگی- اجتماعی بیشترین چالش و بُعد اقتصادی کمترین چالش را داشته اند. همچنین در مجموع ابعاد پنجگانه و در متغیرهای پیشرو، متغیرهای «همکاریهای دفاعی- امنیتی بین کشورهای منطقه»، «اسلام به عنوان دین مشترک»، «پیوستگی سرزمینی کشورهای منطقه»، «تأسیس نهادهای اقتصادی منطقهای» و «وجود اهداف و منافع مشترک سیاسی» بیشترین تأثیر را داشتهاند. در بین موانع شکلگیری سازمان منطقهای خلیج فارس نیز، مهمترین موانع شامل «اختلاف مرزی و سرزمینی»، «فعالیت نهادها و سازمانهای دینی»، «وجود دکترینهای دفاعی-امنیتی متعارض»، «نوع نگرش و مناسبات با رژیم صهیونیستی» و در نهایت«فقدان همتکمیلی اقتصادی» میباشد.